ترسهای مثبت و معقول و ترسهای منفی و غیر معقول در کلام حضرت علی علیه‌السلام

 با دو عبارت از حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه مواجه شدم که ابتدا به نظر می‌رسید این دو جمله با هم پارادوکسیکال به نظر برسند ولی با تحقیق و جست و جویی که انجام دادم به نتایج جالبی رسیدم.

حضرت امیر در حکمت ۱۷۵ نهج الباغه می‌فرماید: إِذَا هِبْتَ أَمْراً فَقَعْ فِیهِ فَإِنَّ شِدَّةَ تَوَقِّیهِ أَعْظَمُ مِمَّا تَخَافُ مِنْه: هرگاه از کاری ترسیدی، خود را به کام آن بینداز؛ زیرا ترس شدید از آن کار، دشوارتر و زیان‌بارتر از اقدام به آن کار است.

در جای دیگری یعنی در نامه ۳۱ نهج البلاغه خطاب به امام حسن علیه السلام میفرماید:  وَ أَمْسِكْ عَنْ طَرِيقٍ إِذَا خِفْتَ ضَلَالَتَهُ فَإِنَّ الْكَفَّ عِنْدَ حَيْرَةِ الضَّلَالِ خَيْرٌ مِنْ رُكُوبِ الْأَهْوَالِ: از پـيـمـودن راهـى كه بيم گمراهى در آن مى رود خوددارى كن. به يقين، خوددارى [از تصميم و عمل ] هنگام حيرت گمراهى ، بهتر از اقدام ترس آميز است.

در این دو حدیث از کلمه تخاف و خفتُ استفاده شده که هردو از یک ریشه لغوی یعنی خوف  به معنای ترس هستند. در حدیث اولی می‌فرماید از هرچه ترسیدی برو در دلش و در حدیث دومی می‌فرماید از راهی که ترسیدی گمراه بشی نرو تو دلش. این دو حدیث در ظاهر پارادوکسکال و متناقض به نظر می‌رسد ولی کاملا با هم متفاوت هستند. اشتراک لفظی دارند ولی اشتراک معنوی ندارند. یعنی معنای مختلفی دارند.

ترس در حدیث اولی به معنای ترسهای منفی و بد است که ناشی از توهم و خیالات باطل انسان است و بهره‌ای از واقعیت ندارند. مثلا به خاطر ترس از آب شنا یاد نگیریم. یا ترس از رانندگی یا ترس از خواستگاری رفتن و هزاران ترس بیهوده و الکی که به نظر من ۹۹ درصد ترسهای ما از همین قسم ترسهاست. ترس در حدیث دوم ترس کاملا واقعی و درستی است و ترس باطل و توهمی نیست. از ترس واقعی واقعا باید ترسید؛ و از نتیجه آن باید اجتناب کرد. مثلا وقتی کسی از این می‌ترسد که اگر در خارج از کشور که دین یهود و مسیحیت و کفر و اینها حاکم است یا مشروب خوری آزاد است و اسلام هراسی وجود دارد زندگی کند دینش به خطر می افتد و اجتنباب می‌کند این ترس واقعی و درستی است و اگر عقل حکم کند که مهاجرت نکن کاملا درست است. یعنی اینقدر در آن راه شک و دودلی وجود دارد که انسان از این می‌ترسد که گمراه شود.

این نشان از توثیق و إحکام و پر باری کلام حضرت امیرالمومنین دارد که چقدر زیبا بین ترسهای موهوم و ترسهای واقعی و درست تفاوت می‌گذارد.
چاه وجودتو باز کن تا شیطان ولت کنه
تجربه های تلخت را یکبار بیشتر تجربه نکن

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.